چرخه معیوب پروژههای نیمهتمام چگونه اقتصاد را فرسوده کرد
پایگاه خبری افق و اقتصاد – مشاور مؤسسه مطالعات و پژوهشهای بازرگانی با انتقاد از تداوم پروژههای نیمهتمام در کشور گفت که تورم بلندمدت، نظام مشوقهای نادرست و بیتوجهی به آمایش سرزمین، پروژههای توسعهای را به چرخهای فرسایشی و کماثر تبدیل کرده است.
به گزارش پایگاه خبری افق و اقتصاد، اصغر مصاحب با تشریح تجربههای میدانی خود در بررسی پروژههای صنعتی، معدنی و تجاری کشور تأکید کرد که بدون شفافیت داده و اصلاح سازوکار تأمین مالی، پروژهها به جای توسعه، به «رویدادهای نمایشی» تبدیل میشوند.
اصغر مصاحب، مشاور مؤسسه مطالعات و پژوهشهای بازرگانی، با اشاره به تجربه خود در اجرای طرحهای پژوهشی حوزه توسعه، گفت: «سعی میکنم بهجای تکرار مباحث تئوریک، از تجربه زیسته خودم در پروژهها صحبت کنم؛ تجربهای که نشان میدهد ما در سالهای اخیر مسیر توسعه را بهدرستی نرفتهایم.
وی با اشاره به پیشینه علمی و فناورانه ایران افزود: «یکی از ایرادات جدی ما، بهویژه در صد سال اخیر، این است که فراموش کردهایم زمانی علم و فناوری از همین سرزمین نشأت میگرفت. تحت تأثیر تبلیغات، همهچیز را کنار گذاشتیم و به این نتیجه رسیدیم که باید از صفر شروع کنیم.
این مشاور مؤسسه مطالعات و پژوهشهای بازرگانی با انتقاد از الگوهای نادرست توسعهای تصریح کرد: «در گزارشهایی که اخیراً مطالعه کردم، مشخص بود که چگونه اکوسیستمهای منطقهای را برای توسعه تولید از بین بردهایم؛ ساختمانهایی ساختهایم که با اقلیم کویری سازگار نیست و کشاورزیای توسعه دادهایم که تناسبی با محیط ندارد.
مصاحب ادامه داد: «ما زمانی معماری، سازه و حتی الگوهای دفاعی مانند قلعههایی داشتیم که کاملاً متناسب با اقلیم بودند، اما امروز حتی جرئت بازگشت به آن تجربهها را نداریم. اینها موضوعات جدی است که اگرچه دیر، اما باید دوباره به آنها برگردیم؛ حتی در شرایط سخت اقتصادی و تورمی.
وی با اشاره به طرحی که حدود چهار سال پیش در مؤسسه انجام شده بود، گفت: «در طرح شناسایی پروژههای اولویتدار صنعتی، معدنی و تجاری کشور مبتنی بر آمایش سرزمین، بیش از ۱۰۰ نفر از وزارتخانهها و دستگاههای مختلف مشارکت داشتند و پروژههای نیمهتمام بررسی شد.
به گفته مصاحب، یکی از یافتههای مهم این طرح، الگوی توزیع پروژهها بر اساس درصد پیشرفت بود. وی افزود: «وقتی پروژههای نیمهتمام را بر اساس درصد پیشرفت دستهبندی کردیم، متوجه شدیم یک چرخه شوم در حال تکرار است؛ چرخهای که پیشتر دکتر مشایخی نیز به آن اشاره کرده بود.
او توضیح داد: «در این چرخه، پروژهها نیمهتمام میمانند و همین ناتمامماندن، تقاضا برای تعریف پروژههای جدید را ایجاد میکند. در بستر نوعی دموکراسی ناقص، نماینده برای منطقهای که به او رأی داده، پروژهای مطالبه میکند؛ حتی اگر آن پروژه هیچ تناسبی با ظرفیت منطقه نداشته باشد.
مصاحب گفت: «در بسیاری موارد، مردم هم صرفاً نام پروژه را میخواهند. حتی اگر ۲۰ سال وعده پتروشیمی داده شده باشد و فقط زمین کشاورزی از بین رفته باشد، باز هم میگویند اسم پروژه باشد کافی است. این چرخه بارها تکرار میشود.
وی با اشاره به نتایج شبیهسازیها افزود: «برآوردها نشان میدهد پروژهای که باید چند ساله تمام شود، گاهی ۲۰ سال طول میکشد و وقتی به بهرهبرداری میرسد، عملاً مستهلک شده است.
این مشاور با تشریح الگوی آماری پروژهها گفت: «اگر محور افقی را درصد پیشرفت و محور عمودی را تعداد پروژهها بگیریم، دو نقطه اوج دیده میشود؛ یکی زیر ۲۰ درصد پیشرفت که بیش از ۸۰ درصد پروژهها آنجاست و با یک بیزینسپلن ساده میتوان زمین و مشوق گرفت، و دیگری بالای ۶۰ درصد که امکان دریافت وام ماشینآلات فراهم میشود.
مصاحب افزود: «در این مرحله، برخی پروژهها بهصورت مصنوعی تا ۶۰ درصد جلو برده میشوند تا مشمول تسهیلات شوند، در حالی که آمایش سرزمین عملاً برای نظام تأمین مالی اهمیت چندانی ندارد.
وی عمده تقاضاها را مربوط به «پتروشیمی، فولاد، قطعات خودرو و زمین برای شهرکهای صنعتی» دانست و گفت: «این تقاضاها هم از سوی نمایندگان مجلس و هم از سوی رأیدهندگان پیگیری میشود، بدون آنکه الزاماً به توسعه واقعی منجر شود.
مصاحب در بخش دیگری از سخنان خود به موضوع اخلاقیات پرداخت و گفت: «سادهترین و کمهزینهترین راه از بین بردن اخلاقیات در یک جامعه، تورم بلندمدت است.
وی افزود: «در شرایط تورمی، مدیر پروژه فقط به یک عدد نگاه میکند؛ درصد پیشرفت. مهم نیست پروژه واقعاً کجاست یا چه کیفیتی دارد، مهم این است که عدد به حدی برسد که مشوق آزاد شود.
او با اشاره به ناهماهنگی در تعریف درصد پیشرفت گفت: «در وزارت صنعت، تکمیل ساختمان حدود ۶۰ درصد پیشرفت محسوب میشود، اما در برخی آمارها، ۱۰۰ درصد پیشرفت یعنی فقط ساختمان تمام شده است. این تفاوتها باعث میشود آمار دقیق و قابل اتکا نداشته باشیم.
مصاحب در پایان تأکید کرد: «دو اقدام اساسی لازم است؛ اول شفافیت داده تا بدانیم چند پروژه نیمهتمام داریم و کدام با آمایش سرزمین سازگار است، و دوم اصلاح نظام مشوقها بهگونهای که تسهیلات مبتنی بر عملکرد واقعی پرداخت شود، نه قبل از آن.
وی گفت: «امیدوارم پروژهها را به رویدادهای نمایشی تبدیل نکنیم، بلکه آنها را بهعنوان فعالیتهایی دائمی، یادگیرنده و توسعهمحور ببینیم.
