آخوندی: «پروانه آب» نباید به ضد خودش تبدیل شود
بحران اصلی ایران، کمبود آب نیست؛ عدم توافق بر ظرفیت سرزمین است
ضرورت گذار از تفکر «تأمین آب» به «هماهنگی توسعه با اکولوژی»؛ معماری و تنظیمگری مستقل، دو رکن مفقوده در مدیریت ملی آب.
پایگاه خبری افق و اقتصاد ، عباس آخوندی در نشست «آب و معماری» با تأکید بر اینکه بحران آب ایران صرفاً یک مسئله فنی و ساختمانی نیست، گفت حل این بحران باید از مقیاس سرزمین آغاز شود و همزمان نسبت میان ظرفیت آب، الگوی استقرار جمعیت، توسعه شهری و معماری را اصلاح کند. او همچنین هشدار داد که ایجاد سازوکارهایی مانند «پروانه آب» اگر صرفاً به یک مجوز اداری جدید تبدیل شود، میتواند به ضد خود تبدیل شود و به جای حل مسئله، بر بوروکراسی موجود بیفزاید.
به گزارش پایگاه خبری افق و اقتصاد ، عباس آخوندی گفت نگاه به بحران آب نباید در سطح ساختمان متوقف شود. به گفته او، مسئله باید دستکم در سه سطح «سرزمین»، «شهر» و «ساختمان» بررسی شود و نمیتوان بدون تعیین ظرفیت واقعی سرزمین برای استقرار جمعیت و فعالیت اقتصادی، صرفاً با ابزارهای فنی در ساختمان به دنبال حل بحران بود. او با اشاره به شکنندگی بسیاری از دشتهای کشور و تشدید پدیدههایی مانند فرونشست در تهران، این وضعیت را نشانه برهم خوردن تعادل میان ظرفیت طبیعی سرزمین و میزان بهرهبرداری از منابع دانست.
بحران آب؛ پیش از آنکه مسئله ساختمان باشد، مسئله سرزمین است
وی تأکید کرد که محدودیت منابع آب و مسئله توسعه تهران پدیدهای تازه نیست و دههها پیش نیز نسبت میان جمعیت، توسعه و ظرفیت آبی شهر مورد توجه بوده است. از نگاه آخوندی، مشکل اصلی کمبود شناخت نیست؛ بسیاری از سیاستگذاران، متخصصان، دستگاههای اجرایی و دانشگاهها این مسئله را از گذشته میشناختهاند، اما شناخت موجود به اصلاح پایدار نظام تصمیمگیری و سیاستگذاری منجر نشده است.
جمعیت باید با ظرفیت آب و سرزمین سازگار شود
آخوندی با اشاره به تجربه تاریخی ایران گفت در نظام سنتی، جمعیت در جایی مستقر میشد که آب وجود داشت و امکان بهرهبرداری از آن فراهم بود، نه اینکه اصل توسعه بر انتقال گسترده آب به محل استقرار جمعیت استوار باشد. او این منطق تاریخی را بخشی از تجربه سازگاری ایرانیان با سرزمین دانست و تصریح کرد که امروز باید این اصل دوباره در سیاستگذاری ملی مورد توجه قرار گیرد.
هشدار درباره (توهم قدرت فناوری)
او یکی از خطاهای رویکرد معاصر را «توهم قدرت فناوری» دانست؛ اینکه تصور کنیم هر محدودیت طبیعی را میتوان با فناوری و پروژههای مهندسی کنار زد. آخوندی تأکید کرد فناوری باید ابزار سازگاری با طبیعت باشد، نه وسیلهای برای نادیده گرفتن محدودیتهای اقلیمی و ظرفیتهای اکولوژیک. از این منظر، طراحی معماری و توسعه شهری باید از ابتدا با شرایط طبیعی و ظرفیت محیطی هر منطقه هماهنگ باشد.
به گفته آخوندی، تهران نمونه روشنی از شکاف میان الگوی توسعه و ظرفیت آبی است. بر اساس مطالب مطرحشده در نشست، همزمان با رشد جمعیت و توسعه کالبدی تهران، سرانه آب کاهش یافته و برای تأمین نیازهای شهر، اتکای بیشتری به منابع و انتقال آب از خارج از محدوده شهری شکل گرفته است. او تأکید کرد که پرسش اصلی فقط این نیست که چگونه آب بیشتری برای تهران تأمین کنیم»، بلکه باید پرسید «حد و سقف توسعه تهران کجاست؟
ریشه بحران؛ ناهماهنگی میان نظامهای تصمیمگیری
آخوندی ریشه بخش مهمی از بحران آب تهران را در عدم تطابق میان نظامهای مختلف تصمیمگیری دانست؛ از حوزههای آبریز و تقسیمات سیاسی گرفته تا شهرداریها و نظام برنامهریزی شهری. از نگاه او، هر یک از این ساختارها بخشی از مسئله را میبینند، اما مسئله در مقیاس کلان و بهصورت یکپارچه مدیریت نمیشود. نتیجه، شکلگیری تصمیمهایی است که ممکن است در یک سطح منطقی به نظر برسند اما در مقیاس کل سیستم، به تشدید بحران منجر شوند.
چرخه معیوب پروژههای آب باید شکسته شود
وی همچنین به چرخهای اشاره کرد که در برخی پروژههای آب شکل میگیرد؛ توافق یا تصمیم اولیه برای اجرای یک طرح انجام میشود، اما در مراحل بعد، شرایط توسط مجموعهای از دستگاهها و ذینفعان تغییر میکند و پروژه از هدف اولیه فاصله میگیرد یا نیمهتمام میماند. آخوندی تأکید کرد پیش از اجرای هر پروژه انتقال یا تأمین آب باید روشن باشد که مسئله دقیقاً چیست، چه میزان آب لازم است، پروژه قرار است کدام نیاز را پاسخ دهد و پیامدهای اجتماعی، اقتصادی و محیطزیستی آن چیست.
آخوندی با اشاره به نمونههای طرح انتقال آب گفت نمیتوان صرفاً به پشتوانه توان فنی، برای هر مسئلهای پروژه انتقال آب تعریف کرد. به تعبیر او، پرسشهای بنیادی مانند «چه میزان آب؟»، «برای حل کدام مسئله؟» و «در چارچوب چه الگوی توسعهای؟» باید پیش از تصمیمگیری پاسخ داده شوند. در غیر این صورت، انتقال آب ممکن است به جای حل بحران، امکان تداوم توسعه نامتوازن را فراهم کند.
معماری باید در زنجیره حکمرانی آب جای درست خود را پیدا کند
او با تأکید بر اهمیت معماری و ساختمان گفت اقدامات مرتبط با کاهش مصرف آب، بازچرخانی، مدیریت آب باران و ارتقای بهرهوری در ساختمانها مهماند، اما نمیتوان انتظار داشت که این اقدامات بهتنهایی بحران آب کشور را حل کنند. معماری باید بخشی از یک زنجیره یکپارچه باشد که از ظرفیت سرزمین و الگوی توسعه شهری آغاز میشود و تا طراحی و عملکرد ساختمان ادامه پیدا میکند
.
«آخوندی درباره ایده «پروانه آب» هشدار داد که اگر این مفهوم صرفاً به ایجاد یک مجوز اداری تازه محدود شود، ممکن است به ضد خود تبدیل شود. از نگاه او، راهحل را نباید در افزودن فرآیندهای بوروکراتیک جدید جستوجو کرد؛ بلکه باید معیارهای روشن عملکرد آبی را برای ساختمان، محله، شهر و در نهایت سرزمین تعریف کرد و مسئولیت هر سطح را در قبال آب مشخص ساخت. او در ارائه خود تأکید کرده است: «صدور پروانه آب میتواند تبدیل به ضد خودش شود.»
راهحل در حکمرانی آب و تنظیمگری مستقل است
آخوندی در جمعبندی سخنانش گفت راهکار اصلی را باید در افزایش آگاهی جامعه مدنی نسبت به حکمرانی آب و مطالبه استقرار یک نظام تنظیمگری مستقل آب جستوجو کرد. به گفته او، آب صرفاً یک مسئله فنی یا موضوع یک دستگاه اجرایی نیست، بلکه مسئلهای ملی و چندبعدی است و نظام تنظیمگری باید بتواند منافع عمومی را نمایندگی کند. وی در عین حال هشدار داد که چنین نهادی نیز به مراقبت دائمی نیاز دارد تا در معرض تسخیر منافع گروههای ذینفع قرار نگیرد.
آخوندی در پایان تأکید کرد مسئله اصلی ایران کمبود ایده یا دانش فنی نیست؛ مشکل آن است که هنوز توافقی پایدار برای پذیرش ظرفیت واقعی سرزمین و عمل بر اساس آن شکل نگرفته است. از نگاه او، توسعه پایدار زمانی معنا دارد که جمعیت، فعالیت اقتصادی، شهر و ساختمان با ظرفیت آب و اکولوژی سرزمین سازگار باشند. به همین دلیل، به جای تکرار پرسش «چگونه آب بیشتری تأمین کنیم؟» باید پرسش اصلی را به «چگونه توسعه را با ظرفیت آب و سرزمین هماهنگ کنیم؟» تغییر داد.
