خانواده از مصرفکننده تا کنشگر
تهران به دنبال نهادینه کردن الگوی شهر خانواده محور
پایگاه خبری افق و اقتصاد ، شهرداری تهران با رونمایی از «نشان تهران خانواده» و نخستین دوره جایزه «خانوادهمحوری»، گام تازهای در جهت تغییر نگاه به خانواده در مدیریت شهری برداشته است؛ نگاهی که به گفته مسئولان شهری، خانواده را نه صرفاً دریافتکننده خدمات، بلکه بازیگر اصلی حل مسئله، کنش اجتماعی و پیشران تحول در شهر میبیند.
به گزارش افق و اقتصاد، در آیین رونمایی از نخستین دوره جایزه «خانوادهمحوری» در شهر تهران، علیرضا زاکانی شهردار تهران و مریم اردبیلی رئیس مرکز زنان و خانواده شهرداری تهران، از چرخش جدی در رویکرد مدیریت شهری نسبت به خانواده سخن گفتند؛ چرخشی که هدف آن، عبور از نگاه خدماتمحور به سمت الگویی مشارکتی و مسئلهحلکن است.
زاکانی در این مراسم با تأکید بر اینکه خانواده در مدیریت شهری ششم تفاوتی جوهری با گذشته پیدا کرده است، گفت در این دوره تلاش شده خانوادهها از جایگاه «مصرفکننده خدمات شهری» خارج شوند و به سطح «عاملیت، کنشگری و پیشرانی تحول اجتماعی» برسند. به گفته او، تحقق این نگاه نیازمند مقدمات نظری، فرهنگی و اجرایی بوده و در سالهای گذشته اقدامات متعددی برای تقویت جایگاه خانواده در دستور کار قرار گرفته است. او خانواده را «کوچکترین و در عین حال مهمترین سلول اجتماعی» دانست و افزود اگر خانواده در برنامهریزیهای شهری دیده شود، ظرفیتهای مغفول آن برای تحول اجتماعی فعال خواهد شد.
شهردار تهران همچنین با اشاره به نامگذاری هفته خانواده و طراحی جایزه «تهران خانواده» گفت این جایزه قرار است هر سال برگزار شود و از برترین الگوها و کنشگران خانوادهمحور در حوزههای مختلف تقدیر کند. او تأکید کرد مسیر پیشرو هنوز در ابتدای راه است، اما تغییر رویکرد در سالهای اخیر امیدوارکننده بوده و میتواند به تقویت نقش دختران، زنان، نوجوانان و جوانان در عرصه اجتماعی بینجامد. زاکانی در پایان این بخش با اشاره به آستانه ماه محرم، از ظرفیت فرهنگ عاشورا و خانواده ایرانی برای تقویت سرمایه اجتماعی، انسجام فرهنگی و بهبود کیفیت زندگی شهری سخن گفت.
در همین مراسم، بخشی از سخنان شهردار تهران به موضوع مدیریت بحران و بازسازی پس از «جنگ ۱۲ روزه» نیز اختصاص داشت. زاکانی با اشاره به اینکه مسئولیت بازسازی تهران پس از این حادثه بر عهده شهرداری قرار گرفته، از تشکیل قرارگاه ویژه برای این منظور خبر داد. او همچنین توضیح داد که در حوزه معیشت، حملونقل عمومی و سیاستهای حمایتی نیز قرارگاههای تخصصی در قالب یک ساختار متمرکز فعالیت میکنند. به گفته او، در مجموع ۱۹ قرارگاه تخصصی ذیل «قرارگاه مردمی ایران» شکل گرفته که هرکدام مأموریت مشخصی دارند و قرار است بهتدریج گزارش عملکرد خود را ارائه کنند. شهردار تهران تأکید کرد که پس از جنگ اخیر، بخش عمده خسارتدیدگان از تسهیلات و وامهای پیشبینیشده بهرهمند شدهاند و روند اسکان موقت و تعیین تکلیف واحدهای آسیبدیده نیز در حال پیشرفت است.
در سوی دیگر این رویداد، مریم اردبیلی رئیس مرکز زنان و خانواده شهرداری تهران، با تشریح جزئیات سیاستهای خانوادهمحور شهرداری، از سه سطح برای تحقق «شهر خانوادهمحور» سخن گفت؛ سطح نخست ناظر بر خودِ خانوادههاست که میتوانند مستقیماً در حل مسائل شهری نقشآفرینی کنند. سطح دوم به شناسایی و حمایت از پروژهها، مناطق و سازمانهای خانوادهمحور مربوط میشود و سطح سوم نیز به ایجاد سیاستها و الگوهای تثبیتکننده این رویکرد در مدیریت شهری اختصاص دارد. او تأکید کرد که تجربههای موفق متعددی در تهران شکل گرفته و هدف از راهاندازی جایزه «تهران خانواده» همین است که این تجربهها دیده شوند، گسترش یابند و به الگوهایی قابلانتقال برای سایر شهرهای کشور و حتی عرصه بینالمللی تبدیل شوند.
اردبیلی با اشاره به نقشآفرینی خانوادهها در شرایط بحرانی گفت در روزهای دشوار اخیر نیز خانوادههای تهرانی نشان دادند که برای حفظ و بهبود شرایط محلهها و محیط زندگی خود، آمادگی مشارکت فعال دارند. او توضیح داد که بخشی از این تجربهها در قالب کمپین «شهر خانوادگی است» به شهروندان معرفی شد و بسیاری از طرحهای ارائهشده در مترو، اتوبوس و فضاهای شهری، برگرفته از پروژههای واقعی خانوادهمحور بودند. به گفته او، خانواده پیش از هر نهاد دیگری، مهمترین نهاد حل مسئله در جامعه است.
رئیس مرکز زنان و خانواده شهرداری تهران همچنین به استقبال گسترده مردم از طرحهای مشارکتی اشاره کرد و گفت در یکی از برنامههای خانوادهمحور، بیش از ۶۰ هزار نفر مشارکت داشتند و بسیاری از خانوادهها پس از پایان برنامه نیز آمادگی خود را برای همکاری بیشتر اعلام کردند.
او افزود که پس از این مشارکت، فرایندهای مشاوره، تسهیلگری و حمایت از ایدهها انجام شد و بخشی از این طرحها به مرحله اجرا رسید و نتایج ملموسی در شهر به همراه داشت.
اردبیلی درباره سازوکار مشارکت خانوادهها توضیح داد که شهروندان علاقهمند میتوانند از طریق حوزههای زنان و خانواده در مناطق ۲۲گانه یا واحدهای مربوطه در سازمانها و شرکتهای شهرداری با این شبکه ارتباط بگیرند. به گفته او، زیرساختها، آموزشها، رویدادها و ابزارهای مشارکت برای این منظور فراهم شده است. او همچنین ابراز امیدواری کرد که سال آینده بتوانند دهها هزار نمونه از اقدامات و طرحهای موفق خانوادهمحور را معرفی کنند؛ طرحهایی که یا مستقیماً توسط خانوادهها اجرا شده یا با مشارکت آنان به نتیجه رسیده است.
به گفته رئیس مرکز زنان و خانواده شهرداری تهران، جایزه «تهران خانواده» تنها یک عنوان نمادین نیست، بلکه سازوکاری برای ارزیابی و نهادینهسازی رویکرد خانوادهمحور در ساختار شهری است. این جایزه قرار است از خانوادههای کنشگر، سازمانها و شرکتهای خانوادهمحور، سیاستها و اقدامات مؤثر، مناطق و فضاهای شهری دارای ارزشهای خانوادهمحور و الگوهای موفق تقدیر کند. او تأکید کرد برای همه این بخشها شاخصهای مشخصی تعریف شده و در هشت حوزه مدیریت شهری، امکان مشارکت خانوادهها در قالب ایدهپردازی و اجرا وجود دارد.
بخش دیگری از این رویکرد در قالب حمایت مالی از ایدههای مردمی دیده میشود. اردبیلی اعلام کرد شهرداری تهران در سال گذشته بیش از ۱۰ هزار میلیارد تومان از اعتبارات خود را به طرحهای پیشنهادی شهروندان اختصاص داده و طرحهای خانوادهمحور نیز در اولویت حمایت قرار دارند. او همچنین از فعال شدن «بسته مادرانه» از تابستان امسال خبر داد؛ بستهای حمایتی برای مادران دارای فرزند تازهمتولدشده که قرار است از طریق اپلیکیشن و کارت شهروندی «شهرزاد» ارائه شود و خدماتی چون خرید از فروشگاه شهروند، استفاده از میادین میوه و ترهبار، باغ کتاب، برنامههای گردشگری، خدمات فرهنگی و برخی امکانات ورزشی را بهصورت رایگان یا با تخفیف در اختیار آنان بگذارد.
مجموع این اقدامات نشان میدهد شهرداری تهران درصدد است خانواده را از یک مفهوم شعاری به یک نهاد عملیاتی در سیاستگذاری شهری تبدیل کند؛ نهادی که هم در بحرانها نقش ایفا میکند و هم در طراحی آینده شهر. اگر این روند بهدرستی ادامه یابد، «شهر خانوادهمحور» میتواند از یک شعار مدیریتی به یک الگوی پایدار برای حکمرانی شهری در تهران و فراتر از آن بدل شود.
