مهار فرار مالیاتی با تقاطعگیری هوشمند دادهها
سید امیرحسین کاردان
پژوهشگر اقتصادی
فرار مالیاتی یکی از مشکلات جدی نظام مالیاتی است و طبق آمار در ۴ ماهه نخست سال ۱۴۰۵، ۴۰ درصد از وصولیهایش طبق درآمد پیشبینی شده در بودجه سالانه دولت عقب افتاده است، مشکلی که به کم شدن درآمدهای دولت محدود نمیشود و آثار آن را میتوان در کسری بودجه، کاهش منابع برای خدمات عمومی و افزایش فشار مالیاتی بر مؤدیان خوشحساب مشاهده کرد. در چنین شرایطی، چگونه میتوان با اتصال نقاط پراکنده در دنیای دادهها، از فرار مالیاتی جلوگیری کرد و عدالت را به جایگاه اصلی بازگرداند؟
منظور از تقاطعگیری طبق قوانین موجود مالیاتی این است که اطلاعات اقتصادی و مالی موجود در دستگاههای مختلف، در کنار یکدیگر قرار گیرد تا اختلافهای احتمالی میان درآمد اعلامشده و سطح فعالیت اقتصادی مشخص شود.
مثلا، فردی درآمد سالانه خود را در حد چند صد میلیون تومان اظهار کرده است، اما در همان سال گردش مالی بالایی در حسابهای بانکی او مشاهده میشود. در کنار آن، ملکی با ارزش چند میلیارد تومان خریده است، خودروی گرانقیمتی به نامش ثبت شده و دارای معاملات تجاری است. هیچکدام از این موارد به تنهایی اثباتکننده فرار مالیاتی نیست. ممکن است بخشی از این منابع متعلق به فعالیت دیگران باشد یا فرد در معاملهای به نمایندگی از شخص دیگری عمل کرده باشد. با کنار هم قرار گرفتن این اطلاعات میتوان زنگ هشدار را به صدا درآورد و پرونده را برای بررسی دقیقتر در اولویت قرار داد.
نقاط اثرگذار در تقاطعگیری هوشمند
به گواه بررسیها و یافتههای پژوهشی و میدانی، اطلاعات بانکی یکی از الزامات و قطعات محوری این سیستم است. ارزش اصلی زمانی ایجاد میشود که این اطلاعات جدا از یکدیگر دیده نشوند. یک گردش مالی بزرگ، یک معامله ملکی یا یک فعالیت تجاری میتواند طبیعی باشد. اما زمانی که همه این موارد مربوط به یک فرد در کنار هم قرار میگیرند، میتوان تصویر دقیقتری از وضعیت مالی او به دست آورد.
وقتی اطلاعات و دادهها لازم به صورت کامل مورد بررسی قرار گیرد، نظام مالیاتی میتواند از شیوه سنتی فاصله بگیرد. در سالهای قبل، بخش قابل توجهی از انرژی دستگاه مالیاتی صرف بررسی تعداد زیادی پرونده کاغذی با تمام ابهاماتی که وجود دارد، میشود. در روش مبتنی بر داده، با استفاده از معیارهای سنجش موارد مشکوک شناسایی میشوند و سپس رسیدگی دقیق درباره آنها انجام میشود.
در این حالت، احتمال کشف فرار مالیاتی افزایش پیدا میکند و فشار بر مؤدیانی که فعالیت شفاف دارند کاهش مییابد. مالیات زمانی عادلانهتر میشود که فشار اصلی بر کسانی قرار گیرد که فعالیت اقتصادی و معیارهای مخرب بیشتری دارند و درآمد خود را پنهان میکنند، نه کسانی که به شکل منظم فعالیت اقتصادی خود را ثبت و مالیاتشان را پرداخت میکنند.
علاوه بر این، یکی از مهمترین نقاطی که تقاطع اطلاعات میتواند در آن اثرگذار باشد، حسابهای اجارهای است. در این مورد، حساب بانکی یک فرد در اختیار شخص دیگری قرار میگیرد. پول وارد حساب میشود و از آن خارج میشود، اما صاحب واقعی فعالیت اقتصادی در ظاهر همان کسی نیست که حساب به نام او ثبت شده است. نتیجه چنین کاری میتواند مسیر شناسایی درآمد و فعالیت اقتصادی واقعی را به اشتباه مشخص کند. مثلا، شغلهایی که هزینه خدمات آنها زیاد است از این ترفند استفاده میکنند. در خصوص این موضوع رئیس سازمان امور مالیاتی کشور اعلام کرد که باید جلوی فعالیتهای سفتهبازانه و حسابهای اجارهای گرفته شود تا سرمایهها به سمت تولید حرکت کنند.
چرا باید به سراغ تقاطعگیری رفت؟
هدف از تقاطعگیری اطلاعات نباید فقط افزایش رقم مالیات وصولشده باشد. هدف اصلی، اقتصادی خالی از کتمان کردن درآمد و انتقال تراکنشهای مالی به حساب دیگران باشد. وقتی فرد بداند فعالیت اقتصادی او در چندین سامانه ثبت میشود و اطلاعات این سامانهها قابلیت تطبیق با یکدیگر دارند، انگیزه استفاده از روشهای مختلف کتمان درآمد را از دست میدهد.
سیستم مالیاتی سالم سیستمی است که در آن میان درآمد، دارایی و فعالیت اقتصادی شکافی وجود نداشته باشد. برای داشتن این سیستم نیازمند شناسایی افرادی با روشهای نوین و موثر هستیم که از ظرفیتهای اقتصادی کشور استفاده میکنند، درآمد قابل توجه دارند و مالیات پرداخت نمیکنند.
راهکارهای جلوگیری از فرار مالیاتی
- ایجاد پرونده اقتصادی یکپارچه برای هر فرد و شرکت: با استفاده از کد شناسایی یکتا برای اشخاص مخلتف و به صورت یکپارچه مانند سامانههای دولتی مانند دولت من، میتوان تمام اطلاعات لازم جهت مشخص شدن فعالیتهای اقتصادی را استخراج کرد.
- شناسایی حسابهای اجارهای با تحلیل الگوی تراکنشها: باید الگوی تراکنشها بررسی شود. مثلا، فردی در حساب بانکیاش به صورت مستمر حقوقش واریز میشود. اگر الگو تغییر کند و حسابش واریز و برداشت میلیاردی داشته باشد باید بررسی شود که چرا این اتفاق افتاده است.
- تطبیق درآمد با سطح دارایی: درآمد اظهارشده مودی باید به مال و اموال همخوانی داشته باشد. اگر درآمد فرد میلیونی باشد و معاملات ملک و خودرو و تجاری آن میلیاردی باشد، باید مورد بررسی قرار گیرد.
- استفاده از تحلیل داده و هوش مصنوعی: حجم اطلاعات اقتصادی بالاست و بررسی دستی همه امکان ندارد. سامانههای تحلیلی میتوانند الگوهای غیرعادی را شناسایی کنند و پروندههای مشکوک را برای بررسی در اولویت قرار دهند.
- برخورد جدی با اجارهدهندگان حساب: در کنار شناسایی استفادهکنندگان از حسابهای اجارهای، باید با کسانی که حساب خود را در اختیار فعالیت اقتصادی دیگران قرار میدهند نیز برخورد شود.
تقاطعگیری هوشمند میتواند یکی از ابزارهای مهم اصلاح نظام مالیاتی باشد. حساب بانکی، سند ملکی، فعالیت تجاری، دارایی و درآمد اظهارشده، هر کدام یک قطعه از تصویر اقتصادی افراد هستند. زمانی که این قطعات درست کنار هم قرار بگیرند، فضای اقتصاد پشت پرده کوچکتر میشود و فرار مالیاتی برای کسانی که سالها از این شکاف استفاده کردهاند، پرهزینهتر خواهد شد.
