رمزگشایی از آینده معدنکاری ایران در عمق زمین
پایگاه خبری افق و اقتصاد – عضو هیات علمی دانشگاه تهران و متخصص معدنکاری زیرزمینی با تشریح فاصله کشور با استانداردهای جهانی در حوزه معدنکاری زیرزمینی بزرگ‌مقیاس، بر ضرورت توسعه دانش تخصصی، تکمیل مطالعات فنی و اقتصادی و تربیت نیروی انسانی متخصص در این حوزه تأکید کرد.
به گزارش پایگاه خبری افق و اقتصاد، بهنام‌علی پنهانی که در حاشیه دوره آموزشی معدنکاری زیرزمینی بزرگ‌مقیاس در سازمان توسعه و نوسازی معادن و صنایع معدنی ایران (ایمیدرو) سخن می‌گفت، اظهار کرد: «اگرچه در آینده‌ای نه‌چندان دور، چاره‌ای از به‌کارگیری روش‌های معدنکاری زیرزمینی، به‌ویژه در برخی معادن مس و آهن، نخواهیم داشت، اما معدنکاری زیرزمینی، به‌ویژه در مقیاس بزرگ، در کشور ما تا حدودی مغفول مانده است.»
وی با اشاره به ظرفیت‌های بالقوه کشور افزود: «برخی ذخایر معدنی بزرگ کشور، مشروط بر تکمیل مطالعات فنی و اقتصادی لازم، در حال حاضر یا در آینده‌ای نزدیک گزینه‌های جدی استخراج با این روش‌ها به شمار می‌روند.»
اهمیت این هشدار کارشناسی در پیوند با آنچه در بدنه ایمیدرو می‌گذرد، روشن‌تر می‌شود؛ سازمانی که به‌رغم لزوم و راهبردی بودن ورود به معدنکاری زیرزمینی، این حوزه را به‌عنوان یکی از ضرورت‌های ملی تازه در مسیر اجرایی قرار داده است. پنهانی در همین نشست یادآور شد که حرکت کشور به سمت معادن زیرزمینی بزرگ‌مقیاس نه یک انتخاب صرفاً زیبایی‌شناختی، بلکه پاسخی به واقعیت‌های ذخیره‌ای، فنی و اقتصادی معادن روباز است که در سال‌های آینده حیات تولید معدنی کشور به آنها گره خورده است.
چرا حرکت به سمت روش‌های زیرزمینی کند بوده است؟
پنهانی در ادامه با فهرست کردن موانع، دلایل کندی حرکت کشور به سمت معدنکاری زیرزمینی بزرگ‌مقیاس را به اختصار تشریح کرد. به گفته او، ناکافی بودن داده‌های اکتشافی و ژئوتکنیکی موجود برای طراحی زیرزمینی در مقیاس بزرگ، سیاست‌گذاری‌های کوتاه‌مدت، چیرگی داده‌های موجود بر گزینه روباز و ریسک اجرایی ملموس‌تر معدنکاری روباز، کمبود تجربه طراحی و اجرایی معادن زیرزمینی بزرگ‌مقیاس، سرمایه‌بر بودن آماده‌سازی این‌گونه معادن و دشواری تأمین برخی تجهیزات و خدمات پس از فروش، از جمله این عوامل است.
وی در عین حال تصریح کرد که انگیزه گرایش به روش‌های زیرزمینی صرفاً «اقتصادی نبودن ادامه معدنکاری روباز» نیست: «عواملی مانند افزایش نسبت باطله‌برداری، عمیق‌شدن معادن روباز، ناپایداری و ریسک ایمنی شیب‌های مرتفع، محدودیت فضا برای انباشت باطله، اثرات زیست‌محیطی و اجتماعی توسعه معدن روباز و همچنین امکان دستیابی به نرخ تولید بالا در روش‌های بزرگ‌مقیاس زیرزمینی سبب شده است تا روش‌های زیرزمینی بزرگ‌مقیاس مانند تخریب بلوکی (Block Caving)، تخریب پهنه‌ای (Panel Caving) و تخریب در طبقات فرعی (Sublevel Caving) در زیر حد نهایی یا بهینه معادن روباز طراحی و اجرا شوند.»
وی در کنار این روش‌های تخریبی به روش استخراج از طبقات فرعی (Sublevel Stoping) نیز اشاره کرد و توضیح داد که این روش نیز از روش‌های زیرزمینی در مقیاس بزرگ است، اما ماهیتاً در دسته روش‌های تخریبی قرار نمی‌گیرد و انتخاب آن بر اساس شرایط ذخیره و پارامترهای فنی و اقتصادی انجام می‌شود. به تعبیر پنهانی، تنوع این روش‌ها و پیچیدگی‌های فنی آنها، دامنه تصمیم‌گیری‌هایی را که باید پیش از انتخاب نهایی استخراج اتخاذ شود، پهن‌تر می‌کند و صرف رونویسی از تجربه معادن روباز در معادن زیرزمینی کارساز نخواهد بود.
آماری از ظرفیت معادن بزرگ جهان
پنهانی با اشاره به مطالعات تطبیقی انجام‌شده بر معادن بزرگ جهان، دامنه ظرفیت این روش‌ها را با اعداد مشخص تشریح کرد. به گفته او، این بررسی‌ها که ۵۷ معدن با روش تخریب بلوکی و تخریب پهنه‌ای، ۲۶ معدن با روش تخریب در طبقات فرعی و ۱۵ معدن با روش استخراج از طبقات فرعی را در بر می‌گیرد، حداکثر تولید سالانه در نظر گرفته‌شده در روش‌های تخریب بلوکی و تخریب پهنه‌ای را حدود ۵۱ میلیون تن نشان می‌دهد؛ نمونه‌هایی مانند معدن مس «اِل تینینته» و طرح زیرزمینی معدن مس «چوکی‌کاماتا» در شیلی.
وی ادامه داد: «این میزان برای روش تخریب در طبقات فرعی حدود ۲۵ میلیون تن است، مانند معدن آهن «کرونا» در سوئد، و برای روش استخراج از طبقات فرعی حدود ۹ میلیون تن، مانند معدن «اُلمپیک دَم» در استرالیا.»
تجربه جهانی از سوی منابع بین‌المللی نیز این اعداد را تأیید می‌کند. بر پایه گزارش صنایع معدنی ساندویک، «اِل تینینته» یکی از بزرگ‌ترین معادن مس زیرزمینی جهان است که مجموع تولید سالانه آن به حدود ۵۴ میلیون تن می‌رسد و در آن روش تخریب بلوکی به‌کار گرفته می‌شود. ویکی‌پدیا نیز این معدن را بزرگ‌ترین معدن مس زیرزمینی جهان معرفی می‌کند که توسط شرکت دولتی کodelco شیلی در ارتفاع ۲٬۳۰۰ متری در رشته‌کوه آند اداره می‌شود و بیش از ۳٬۰۰۰ کیلومتر تونل دارد.
پنهانی در تحلیل همین داده‌ها تصریح کرد: «برای نمونه، ظرفیت تولید سالانه حدود ۵۱ میلیون تن سنگ معدن در معدن اِل تینینته، در مقایسه با ظرفیت تولید بزرگ‌ترین معدن روباز کشور، نشان‌دهنده ظرفیت بالای روش‌های زیرزمینی تخریبی است؛ البته این مقایسه صرفاً از جنبه ظرفیت استخراج سالانه صورت گرفته است و نشان می‌دهد از این حیث، روش تخریب بزرگ قابلیت مقایسه با معدنکاری روباز را دارد.»
