موتورهای دهه هشتاد روی آسفالت ۱۴۰۰

محمود رحمانی

در حالی که ایتالیا با ۴۱ میلیون خودروی فعال روزانه حدود ۳۰ میلیون لیتر بنزین مصرف می‌کند، ایران با نیمی از این ناوگان به ۱۴۰ میلیون لیتر در روز رسیده است. این شگفتی، نه ثمره تردد بی‌پایان، که روایت فناوری منسوخی است که از دهه هشتاد بر آسفالت ۱۴۰۰ همچنان می‌تازد. موتورهایی که اگر استاندارد جهانی داشتند، مصرف کشور تا ۶۰ میلیون لیتر کاهش می‌یافت و این یعنی روزانه ۸۰ میلیون لیتر سوخت هدر می‌شود.

به گزارش پایگاه خبری افق و اقتصاد، طبق آمار رسمی اعلام شده، ایتالیا با ۴۱ میلیون خودروی فعال، حدود ۳۰ میلیون لیتر بنزین در روز مصرف می‌کند اما ایران با نیمی از این ناوگان، یعنی حدود ۲۳ میلیون خودروی سواری، به رکورد ۱۴۰ میلیون لیتر مصرف روزانه رسیده است، رقمی که در روزهای اوج تردد حتی به ۱۴۰.۷ میلیون لیتر هم رسیده است. یعنی با نصف تعداد خودروی ایتالیا، حدود چهار تا پنج برابر بنزین می‌سوزانیم. پرسش این است: چرا؟ پاسخ نه در تعداد خودرو، که در کیفیت آن‌هاست؛ پاسخ در موتورهای چهل‌ساله و ناوگان فرسوده‌ای نهفته که هر روز میلیون‌ها لیتر سوخت را هدر می‌دهند.

ریشه اصلی این پرخواری، فناوری منسوخ خودروهای داخلی است. بخش عمده ناوگان کشور هنوز روی پلتفرم‌ها و موتورهایی تردد می‌کند که ریشه در دهه‌های ۱۹۸۰ و ۱۹۹۰ دارند: موتور XU7 پژو که سال ۱۹۸۲ برای پژو ۳۰۵ طراحی شد و تا امروز روی پژو پارس و سمند تولید می‌شود، یا موتور B3 پراید که میراث مزدا/فورد فستیوای دهه هشتاد است.

نتیجه این عقب‌ماندگی، اعداد تکان‌دهنده است: میانگین مصرف ترکیبی خودروهای داخلی بین ۷.۵ تا ۹.۵ لیتر در هر ۱۰۰ کیلومتر است، برای نمونه پژو پارس حدود ۹.۱ لیتر، در حالی که استاندارد جهانی برای خودروهای هم‌رده فقط ۴.۵ تا ۵.۵ لیتر است. بابک صدرایی، کارشناس خودرو، در گفت‌وگویی با مثال گویا می‌گوید: «دنا ۴۰ درصد بیشتر از هیوندا النترا سوخت مصرف می‌کند.»

پشت این عقب‌ماندگی، موتورهای قدیمی را باید نزدیک‌تر نگاه کرد، زیرا این موتورها در ایران از عمر مفید گذشته و حتی نو ساخت‌شان در فرانسه حذف شدند، بنابراین خودروهای داخلی روزانه میلیون‌ها لیتر سوخت را صرف موتورهای منسوخ می‌کنند.

گام‌های استانداردهای جهانی هم توقف‌ناپذیر است: اروپا به سمت یورو ۶ و از ۲۰۲۷ یورو ۷ حرکت کرده، اما ایران تازه به یورو ۵ رسیده است. جالب‌تر اینکه بنزین توزیع‌شده در بسیاری از جایگاه‌های کشور همچنان یورو ۴ است؛ این ناهماهنگی سوخت و موتور، کاتالیست را زودتر از موعد نابود می‌کند و مصرف را ۵ تا ۲۵ درصد بیشتر می‌کند.

فرسودگی ناوگان بمب ساعتی برای پالایشگاه‌ها

عامل دوم، سن ناوگان است. طبق اعلام ستاد نوسازی ناوگان و مرکز پژوهش‌های مجلس، از حدود ۳۵ تا ۴۱ میلیون وسیله نقلیه در حال تردد، ۲۲.۴ میلیون دستگاه سواری است و بین ۷.۵ تا ۱۳ میلیون دستگاه در مرز فرسودگی یا کاملاً فرسوده‌اند. میانگین سن خودروهای سواری شخصی ۱۰ تا ۱۲ سال و ناوگان سنگین تا ۲۸ سال است.

خودروی فرسوده به دلیل استهلاک قطعات و فناوری قدیمی، ۳۰ تا ۵۰ درصد سوخت بیشتری نسبت به حالت استاندارد می‌سوزاند. یعنی پرایدی که چهل سال از طراحی موتورش گذشته و حالا در ترافیک تهران نفس می‌زند، بنزین را نه می‌سوزاند که می‌دزدد.

محاسبات کارشناسی مرکز پژوهش‌های مجلس نشان می‌دهد اگر خودروهای داخلی مطابق استاندارد جهانی بودند، مصرف روزانه کشور به‌جای ۱۳۰ تا ۱۴۰ میلیون لیتر، حدود ۶۰ میلیون لیتر می‌شد؛ یعنی روزانه ۸۰ میلیون لیتر هدررفت. برخی برآوردها ضرر سالانه این ناترازی را تا ۱۸ میلیارد دلار ذکر کرده‌اند.

در آن سو، توان تولید بنزین استاندارد پالایشگاه‌های کشور فقط ۱۱۰ تا ۱۱۵ میلیون لیتر است. با مصرف ۱۴۰ میلیونی، ناچاریم روزانه حدود ۱۵ میلیون لیتر بنزین وارد کنیم یا به افزودنی‌های شیمیایی متوسل شویم. حاصل این معادله تلخ است: ناوگانی نصف ایتالیا، مصرفی چهار برابر ایتالیا؛ و مادامی که موتورهای دهه هشتاد بر آسفالت ۱۴۰۰ بمانند، این فاصله نه‌تنها پر نمی‌شود که هر سال عمیق‌تر می‌شود.